Proefjes met geluid voor kinderen

Waarom springt rijst op bij een hard geluid?

Dit heb je nodig: grote kom, huishoudfolie, groot elastiekje, twee of drie eetlepels rijst, pan en houten lepel

1. Span de huishoudfolie over de kom, zodat die glad en strak is als een trommel. Zet de randen vast met het elastiekje rond de kom.
2. Strooi 2-3 eetlepels rijst in een gelijkmatig laagje op de folie.
3. Houd de pan op 10-15 cm van de kom, aan de zijkant, en sla er een paar keer hard op met de lepel.
4. Kijk naar de rijst. Sla daarna zachter en vergelijk.
5. Roep eens hard ‘aaa’ vlak boven de folie (zonder hem aan te raken).

Dit gebeurt er: De rijstkorrels springen op en ‘dansen’ op de folie. Hoe harder het geluid en hoe dichter de pan, hoe hoger ze springen. Een zacht geluid laat de rijst bijna niet bewegen.

Zo komt dat: Geluid is een trilling van de lucht. Door de klap op de pan gaat de lucht eromheen in golven bewegen. De golven komen bij de strakke folie en laten die een beetje trillen, net als het vel van een trommel. Door dat trillen springen de lichte korrels omhoog. Ons oor werkt op dezelfde manier: binnenin zit een dun vliesje, het trommelvlies, dat meetrilt met het geluid.

Veiligheid: Sla niet op de pan vlak bij het oor van een kind: het geluid kan te hard zijn. Stopt uw kind nog alles in de mond, laat het dan niet alleen met de rijst: er moet altijd een volwassene bij zijn. De folie wordt door een volwassene gespannen.

Verder proberen: Probeer het met suiker, griesmeel of snippertjes papier. Wat springt het best? Wat gebeurt er als de folie slap is?

Waar woont je stem? Voel het met je vingers

Dit heb je nodig: alleen je handen

1. Leg twee vingers zachtjes op de voorkant van je hals, een stukje onder je kin.
2. Zeg een lange ‘mmm’ met je mond dicht. Let op wat je onder je vingers voelt.
3. Wees stil en let op je vingers. Zeg dan nog eens ‘mmm’.
4. Zeg ‘mmm’ met een lage stem, zoals een beer, en daarna met een hoge stem, zoals een mug. Vergelijk wat je voelt.
5. Leg je vingers op je lippen en zeg ‘bzzz’, zoals een hommel.

Dit gebeurt er: Terwijl je ‘mmm’ zegt, voel je onder je vingers een klein, kriebelend trillen. Als je stil bent, is het weg. Een lage en een hoge stem voelen anders aan.

Zo komt dat: Je stem ontstaat in het strottenhoofd, waar de stembanden zitten. Lucht uit je longen stroomt ertussen en laat ze snel trillen. Die trillingen maken het geluid. Daarom trilt je hals zolang je stem klinkt, en als je stil bent, rusten de stembanden. Niet alle kinderen voelen dat trillen even duidelijk: sommigen voelen het makkelijker in hun borst of in hun gezicht.

Veiligheid: De vingers raken de hals alleen zachtjes aan: druk niet op de keel.

Verder proberen: Leg je hand op je borst en daarna op je gezicht, naast je neus, terwijl je ‘mmm’ zegt. Waar trilt het het meest?

Hoe reist je stem langs een touwtje?

Dit heb je nodig: twee papieren of plastic bekers, 3-5 meter stevig garen of touw, twee knopen of paperclips, potlood

1. Een volwassene prikt met het potlood een klein gaatje in het midden van de bodem van elke beker.
2. Steek één uiteinde van het touw van buitenaf door het gaatje. Bind het in de beker vast aan een knoop of paperclip, zodat het touw er niet uit glipt.
3. Doe hetzelfde met de tweede beker aan het andere eind van het touw.
4. Twee kinderen lopen uit elkaar tot het touw goed strak staat en nergens tegenaan komt.
5. Het ene kind praat zachtjes in zijn beker en het andere houdt zijn beker tegen het oor.
6. Laat het touw nu slap hangen en probeer het opnieuw. Houd daarna het strakke touw vast met twee vingers terwijl je praat.

Dit gebeurt er: Met een strak touw hoor je zelfs gefluister. Met een slap touw is het geluid bijna weg. Houd je het strakke touw vast met twee vingers, dan verdwijnt de stem ook.

Zo komt dat: Als je praat, trilt de lucht en gaat de bodem van de beker trillen. Die trillingen gaan via het strakke touw naar de andere beker. De bodem daarvan trilt mee en maakt weer geluid in de lucht, vlak bij het oor. Vaste stoffen, zoals het touw, geven trillingen goed door, maar een slap touw dempt ze. Vingers dempen ze ook.

Veiligheid: Het gaatje wordt door een volwassene geprikt, zodat kinderen zich niet bezeren aan het potlood.

Verder proberen: Probeer touwtjes van verschillende lengte en bekers van verschillend materiaal. Waarmee hoor je het best?

Waarom klinkt een korte liniaal hoger?

Dit heb je nodig: plastic of houten liniaal van 30 cm, tafel

1. Leg de liniaal op de rand van de tafel, zo dat er 20 cm over de rand steekt. Druk de rest stevig tegen de tafel met je handpalm.
2. Duw het losse uiteinde met een vinger naar beneden en laat los. Luister naar het geluid.
3. Schuif de liniaal zo dat er 15 cm over de rand steekt. Laat het uiteinde los. Vergelijk het geluid.
4. Doe hetzelfde met 10 cm en daarna met 5 cm.
5. Zeg hardop wanneer het geluid het hoogst was en wanneer het laagst.

Dit gebeurt er: Hoe korter het stuk dat uitsteekt, hoe sneller het trilt en hoe hoger het geluid. Een lang stuk zoemt laag en langzaam, een kort stuk zoemt hoog.

Zo komt dat: Het geluid van de liniaal bestaat uit trillingen die op de lucht worden overgedragen. Een kort stuk trilt vaker dan een lang stuk, het heeft dus een hogere frequentie. Hoe hoog een geluid is, hangt juist af van de frequentie van de trillingen. Bij een lang stuk zijn de trillingen langzaam, daarom is de toon lager.

Veiligheid: Laat het uiteinde van de liniaal los ver van je gezicht, zodat hij niet tegen je aan slaat. Houd hem met je handpalm stevig tegen de tafel.

Verder proberen: Probeer dezelfde lengte, maar met een liniaal van een ander materiaal. Verandert het geluid?

Elastiekjesgitaar: lage en hoge tonen

Dit heb je nodig: lege doos zonder deksel (bijvoorbeeld een schoenendoos of een tissuedoos), 3-4 elastiekjes van verschillende dikte, potlood

1. Span 3-4 elastiekjes om de doos, zo dat ze over de opening of het holle deel lopen. Ze moeten verschillend dik zijn en elkaar niet raken.
2. Tokkel met een vinger aan elk elastiekje, een voor een, en laat los. Luister naar de tonen.
3. Schrijf op welk elastiekje het laagst klinkt en welk het hoogst.
4. Schuif nu het potlood onder een elastiekje en duw het naar een van de uiteinden, zodat het losse stuk korter wordt. Tokkel het elastiekje opnieuw.
5. Span een van de elastiekjes voorzichtig strakker en tokkel het.

Dit gebeurt er: Dikkere elastiekjes geven een lager, dieper geluid; dunne een hoger geluid. Een korter los stuk klinkt hoger. Een strakker gespannen elastiekje klinkt ook hoger.

Zo komt dat: Elk elastiekje gaat trillen als je eraan tokkelt, en de hoogte van het geluid hangt af van de frequentie van die trillingen. Een dun, kort en strak elastiekje trilt vaker, daarom klinkt het hoger. Een dik, lang en slap elastiekje trilt langzamer, daarom is het geluid lager. De lege doos versterkt het geluid, omdat de trillingen worden doorgegeven aan de wanden en aan de lucht erin.

Veiligheid: Rek de elastiekjes niet uit in de richting van je gezicht: ze kunnen losschieten en hard tegen je ogen komen. Er moet een volwassene in de buurt zijn.

Verder proberen: Probeer een eenvoudig melodietje te spelen door de elastiekjes te kiezen op hoe hoog ze klinken.